Eerherstel voor naoorlogse MUWI-school

Brede gangen en ruime lokalen, veel licht en de mogelijkheid tot flexibel gebruik. Dit kenmerkt de scholen van het MUWI-type, die begin jaren zestig in heel Nederland zijn gebouwd. In Utrecht stonden de strakke, H-vormige blokken vooral in Kanaleneiland en Overvecht. Steeds meer MUWI-scholen worden gesloopt of staan op de nominatie voor sloop. Rond de gebouwen hangt een sfeer van ruimtegebrek, ad hoc aanpassingen en slecht onderhoud. De stichting Mevrouw Meijer zorgt voor eerherstel.

Door: Martine Bakker

De Openbare Basisschool Overvecht (OBO) aan de Teun de Jagerdreef is een gave MUWI-school, de standaard gymzaal ernaast, iets verderop een laag kleutergebouw. Jenaplanschool De Cleophas, aan de aangrenzende Winterboeidreef, oogt minder fris. Hier zijn de inhammen van de H dichtgezet en is het kleutergebouw vervangen door noodlokalen. De OBO en de Cleophasschool worden binnenkort gesloopt. Aan de Teun de Jagerdreef komt een nieuwe, multifunctionele accommodatie waarin beide scholen een plek vinden en ruimte komt voor buitenschoolse opvang, brede school activiteiten, sportfaciliteiten en een buurthuis. Sloop lijkt in dit geval voor de hand te liggen. De gebouwen zijn verouderd en onderwijsopvattingen veranderden. Maar zijn de gebouwen echt zo slecht? En breek je met zo’n MUWI-gebouw niet veel meer af dan alleen een school?

BIJZONDERE SERIEBOUW
De MUWI-scholen zijn een typisch product van de wederopbouw. Ze konden met geprefabriceerde bouwonderdelen snel en goedkoop in elkaar worden gezet. Het ontwerp kwam van Gemeentewerken Rotterdam. De naam is afgeleid van Muijs en De Winter, een bouw- en aannemersbedrijf dat ze overal in Nederland plaatste. Standaardisatie was belangrijk vanwege de grote vraag naar schoolgebouwen, wat niet wil zeggen dat de ontwerpers niet nadachten over de ideale onderwijsomgeving. De MUWI-scholen hebben ruime, lichte lokalen met grote glaswanden. De gangen zijn breed en er is een mooie centrale trap. De scholen stonden ruim in het groen en werden opgesierd met wandschilderingen, reliëfs, mozaïeken en beelden. Ook de schuurtjes, muurtjes en brievenbussen zijn met zorg ontworpen en seriematig gefabriceerd. Van 1961 tot 1966 zijn in Utrecht vijf series van in totaal zo’n zestig scholen, gymnastieklokalen en kleuterscholen gebouwd.

In 2006 inventariseerde de gemeente Utrecht al haar onderwijsgebouwen. Daarna werd een masterplan opgesteld om alle gebouwen binnen zeven jaar op een ‘sober en doelmatig’ niveau te brengen. In 2014 zijn alle basisschoolgebouwen en gebouwen voor voortgezet en speciaal onderwijs ‘adequaat en toekomstbestendig’, aldus het masterplan. Bij de eerste scholen waar plannen voor werden gemaakt, zoals de OBO en de Cleophasschool, werd meteen gedacht aan sloop en nieuwbouw. Nu, enkele jaren later, wordt bij de MUWI-school aan de Wevelaan gekeken of duurzaam hergebruik ook tot de mogelijkheden behoort.

De Utrechtse Vastgoed Organisatie (UVO) van de gemeente Utrecht legde daarom contact met de stichting Mevrouw Meijer. Mevrouw Meijer is een ideëel onderzoeksbureau dat zich richt op de verbetering van schoolarchitectuur. De stichting wordt bestierd door een kunsthistorica en een architect. Onderwijs is volgens hen te belangrijk om genoegen te nemen met sleur en middelmaat. Mevrouw Meijer verzamelt kennis door ontwerpend onderzoek. De stichting wil de scholenbouw beter, mooier en verrassender maken. Omdat Mevrouw Meijer landelijk opereert, kunnen de uitkomsten van ontwerpend onderzoek in Rotterdam bijvoorbeeld een schoolbestuur in Utrecht inspireren – in feite net als in de wederopbouwperiode.

DE MOGELIJKHEDEN VAN MUWI
De MUWI-school aan de Wevelaan in Tuindorp-Oost is opgeleverd in 1966 en bestaat uit twee geschakelde H-vormige blokken met in het midden een patio. De locatie komt in aanmerking voor de toekomstige vraag naar extra lokalen in de wijk Noordoost, de zogenoemde ‘zwevende lokalen’. Bij de school staat een gymzaal, maar er is behoefte aan een tweede zaal.
In eerste instantie ging de voorkeur van de betrokken schoolbesturen uit naar sloop en vervangende nieuwbouw. Drie architectenbureaus onderzochten in opdracht van Mevrouw Meijer en de gemeente of hergebruik van de bestaande MUWI-school een bruikbaar, duurzaam en mooi alternatief zou kunnen zijn voor nieuwbouw.

De drie bureaus zijn gekozen op basis van hun verschillende achtergrond en werkwijze, wat inderdaad verschillende oplossingsen opleverde. De bureaus waarderen alle drie de hoge standaard van de MUWI-scholen, het haveloze uiterlijk ten spijt. Constructief zitten ze slim in elkaar. Vooral de lokalen hebben een bijzondere kwaliteit. Ze zijn ruim en licht, vaak met lichtinval van twee zijden. Dergelijke lokalen, met ramen aan twee zijden, zijn volgens de bureaus in nieuwbouw bijna niet meer te realiseren. Wees zuinig op wat je hebt, is de boodschap van de onderzoekers. Niet alleen wat betreft de kwaliteit van het gebouw, ook vanwege het markante uiterlijk. In een multifunctionele accommodatie kan de school als het ware onzichtbaar worden. Met een MUWI-school heb je onmiskenbaar een schoolgebouw te pakken. Het type staat in ons collectieve geheugen gegrift.

Het Rotterdamse DAF Architecten refereert aan dat geheugen. Zij hanteert met het plan ‘Re-MuWi’ een behoedzame aanpak. De uitbreidingen en de nieuwe entrees blijven in stijl van het modernisme van de jaren zestig, DAF verlengt de poten van de H en verdikt de tussenstukjes. De ingangen verhuizen naar de zijkanten. Met een reeks plattegronden laat het bureau zien hoe flexibel het gebouw kan worden gebruikt. DAF noemt het plan een ‘subtiele bewerking en transformatie‘. In die bewerking schuilt veel plezier en waardering, zoals valt af te lezen van de zorgvuldige kleurenschema’s en de geprononceerde ‘retro-wederopbouw’ raamlijsten in de nieuwe kopgevels. Het plan van DAF is in feite een ode aan de stijl, het optimisme en de innovatie van de wederopbouw.

Door een langgerekte uitbreiding langs de buitenkanten van de H te laten golven vindt Bureau SLA extra ruimte in het gebouw. De uitbreiding zorgt voor een nieuw uiterlijk en isoleert de oudbouw. De aanbouw sluit aan op de bestaande staalconstructie. SLA speelt met de hoogte van de aanbouw en creëert opberg- en werkruimte in de brede nieuwe gevels. De volgens SLA sterke routing van de MUWI-scholen blijft intact. De lokalen komen nog steeds uit op een portaal, zodat je snel bij een toilet bent en je de uitgang gemakkelijk kunt vinden. Bovendien sluit zo’n indeling met verschillende portalen aan op het gebruik door verschillende basisscholen in de wijk.

De Utrechtse architecten Rolf Reichardt en Jasper Hermans van RHAW Architecten trekken juist het tussenstukje van de H door. Zo legt hij een verbinding naar de gymzaal. De nieuwe bouwdelen zijn afgeleid van het MUWI-systeem, maar hebben gebogen vormen, die terugkomen in het schoolplein. RHAW vindt extra ruimte door de gymzaal te verdubbelen met een nieuw volume ernaast. De oorspronkelijke school wordt enkel opgeschoond en bevat de ‘zwevende lokalen’ voor de basisscholen. Alle extra functies zijn in de nieuwbouw ondergebracht. Dit idee van RHAW is er een van zes, allemaal gebaseerd op de mogelijkheden die de constructie van de MUWI-school biedt door de harde kopse gevels, de dragende dwars-schijven en bewerkbare lengtegevels.

DE MEERWAARDE VAN RENOVATIE
De veelzijdigheid van de ideeën van DAF Architecten, Bureau Sla en RHAW toont aan hoeveel er mogelijk is bij renovatie van een MUWI-school. Dergelijke, ingrijpende renovatie is niet altijd goedkoper dan sloop en nieuwbouw, maar ook zeker niet altijd duurder. Bij renovatie kan de uiteindelijke kwaliteit echter groter zijn, omdat de basis zo goed en ruim is. En er is meer te winnen. Renovatie biedt tegenwicht aan de wegwerpmaatschappij en de focus op uiterlijkheden waar kinderen tot over hun oren inzitten. Renovatie geeft aan dat het de moeite waard is om te zoeken naar de waarde van iets, ook al is die op het eerste gezicht niet meteen zichtbaar. Renovatie als een optimistisch, duurzaam toekomstperspectief in sobere tijden – nog meer spirit van de wederopbouw!

Het onderzoek naar de school aan de Wevelaan komt helaas te laat voor de MUWI-school aan de Teun de Jagerdreef. En ook aan de Wevelaan wordt het waarschijnlijk verder niet ingezet. Er is zicht op een andere locatie in de buurt, waar de introductie van de ‘zwevende lokalen’ bijna geen aanpassingen vergt. Toch is het onderzoek niet voor niets gedaan. De UVO houdt ze achter de hand, mocht het leerlingenaantal in Noordoost nog verder groeien. En de schooldirecties in Noordoost zijn door de drie renovatieplannen anders naar het MUWI-gebouw gaan kijken. De waardering voor het licht en de ruimte is toegenomen. Hergebruik wordt een reële optie, die bij schoolbesturen op minder scepticisme zal stuiten dan voorheen.

Deze geluiden hoort Mevrouw Meijer ook bij ander ontwerpend onderzoek naar hergebruik van MUWI-scholen. Zij bewaart in elk geval alle plannen – er staan tenslotte H-vormige MUWI-scholen genoeg in Nederland.