Veemarktterrein roept koorts op

De wedstrijd die werd uitgeschreven om ideeën te genereren voor de vrije kavels op het toekomstige Veemarktterrein maakte veel los onder vooral jonge architecten. Het ging de 82 inzenders om roem, een vingeroefening en de toekomst van de stad. Op 1 maart opende de tentoonstelling en vond de prijsuitreiking plaats.

Door: Martine Bakker

Het Veemarktterrein kan een testcase worden voor verandering. Het is één van de binnenstedelijke ontwikkelgebieden die in 2011 in het dynamisch stedelijk masterplan is voorgelegd aan de Utrechtse bevolking. Terwijl de meeste van die gebieden zelfs nog niet aan een nieuw programma toe zijn, waren hier al een jaar sessies gaande met betrokken ontwerpers, sportclubs, bewoners en beleidsmakers. Eind 2011 resulteerde dit in een stedenbouwkundig programma van eisen en een voorlopig stedenbouwkundig ontwerp, Veemarkt 2.0, uitgewerkt door het Utrechtse bureau Dolte Stedenbouw.

De ambities zijn hoog. Het moet een toonaangevende wijk worden op het gebied van ecologische duurzaamheid en participatie, levendig en groen, met sportfaciliteiten en ruim vijfhonderd nieuwe woningen dicht op elkaar, waarvan tien procent gerealiseerd in (collectief) particulier opdrachtgeverschap (CPO). Dat het menens is blijkt uit de oprichting van de Vereniging CPO Veemarkt, die de duurzaamheidsambities onderschrijft en een platform wil zijn voor kavelkopers. Het stedenbouwkundig plan voorziet in een set spelregels die de samenhang binnen de bouwvelden met vrije kavels moet garanderen. Niet eerder zijn particuliere opdrachtgevers in Utrecht zo vrij gelaten. Zelfs de breedte en diepte van de kavels zijn variabel. Met deze prijsvraag wordt alvast gekeken hoe het CPO uit kan pakken.

TINTELENDE NIEUWE WIJK
Juryvoorzitter Roelof Bleker is een pleitbezorger van particulier opdrachtgeverschap sinds hij in Enschede als wethouder betrokken was bij de opbouw van de wijk Roombeek. ‘Als je ruimte geeft aan mensen om zelf te bouwen komt er energie vrij. Zo maak je wijken waar het tintelt’, verklaarde hij op 1 maart tijdens de prijsuitreiking. Afgaande op de prijsvraaginzendingen lijkt dat waar. Dat het stedenbouwkundig plan van Dolte het toelaat om woningen niet meteen af te bouwen, maar in de loop van de tijd uit te breiden, draagt hier zeker aan bij. Dat resulteert namelijk letterlijk in een levendige stad, zonder gefixeerd straatbeeld.

De 82 deelnemers aan de prijsvraag werkten de duurzaamheid uit in zowel ecologische toepassingen als flexibel gebruik. Dat het gaat om een hoogstedelijke wijk blijkt uit de aandacht voor de overgang tussen binnen en buiten. De buitenkamer of de binnentuin is in veel plannen een serieus deel van de woning, waarbij vaak glas is gebruikt. De twee winnende ontwerpen vielen op door de eigenzinnige oplossingen, de hoge kwaliteit en het lef van de ontwerpers. Omdat de kwaliteit van de inzendingen volgens de jury in het algemeen hoog was, zijn er daarnaast zes eervolle vermeldingen.

De naam van het prijswinnende ontwerp, More Cow Bell, verwijst naar een optreden van acteur Christopher Walken als muziekproducent Bruce Dickinson in een Saturday Night Live-sketch. ‘Really! Explore the space! Yes! Baby!’, maant hij een grote, harige koebelbespeler. Deze gaat vervolgens tot ongenoegen van de andere bandleden lekker uit zijn bol in de opnamestudio. Een verwijzing naar de starre Nederlandse bouwsector? Cow Bell past natuurlijk ook mooi bij de geschiedenis van het terrein. In het ontwerp zijn naast de voordeuren koeien en schapen afgebeeld. Het plan overtuigt de jury door de brede opzet. Het is niet alleen technisch en esthetisch goed uitgewerkt, ook de organisatie van het particulier opdrachtgeverschap is terdege doordacht. De ontwerpers, Zofa Architecten, gebruiken daar een matrix met keuzemomenten voor, die zij ontwikkelden voor een project in Groningen. In de matrix worden budget en volume tegen elkaar afgezet. Op deze manier komt de opdrachtgever voor zo min mogelijk verrassingen te staan.

De winnaars van de tweede prijs, Studio VY en Qupus, gingen een verregaande samenwerking aan met De Transformers, een groep muzikanten die daadwerkelijk een woonplek in Utrecht zoekt. Dit plan is getiteld Het Ensemble. De jury vindt het een voorbeeld van ‘CPO pur sang’ en waardeert ‘de manier waarop collectiviteit en individualiteit en privé en openbaar zijn vervlochten’. Het Ensemble staat op een hoek – gezien de functie een uitstekende keuze volgens de jury – en bevat woningen, ateliers, muziekstudio’s en gemeenschapsruimten. Zoals het een stedelijk gebouw betaamt is het transparant terwijl het toch de privacy van de bewoners garandeert. De slimme plaatsing van de verschillende functies houdt de bouwkosten laag, maar compleet met kavel zou het toch nog te duur zijn voor De Transformers. Al is er vast een alternatieve aankoopconstructie denkbaar. Ligt de verantwoordelijkheid van de gemeente wat dit betreft bij de levendigheid of bij de exploitatie van de nieuwe wijk?

VERNIEUWDE BOUWOPGAVE
De inzendingen tonen dat Veemarkt 2.0 voldoende houvast biedt voor een coherent geheel en voldoende vrijheid voor de nodige verrassingen. De woningmaquettes zijn in de de tentoonstelling net als in de toekomstige wijk schouder aan schouder gezet, wat een goede indruk geeft van het hoe het kan worden. De prijsuitreiking was een druk, zinderend gebeuren. De voor het merendeel jonge architecten lijken zich van de huidige onzekerheid in de bouwsector niets aan te trekken. Sterker nog, ze maken er hun handelsmerk van. Elger Meindert merkt en passant op dat Zofa werkt aan ‘het vernieuwen van de bouwopgave’. Pepijn van Voorst van Studio VY denkt dat hun benadering interessant kan zijn voor allerlei partijen, waaronder de Rabobank. ‘Er is nog relatief weinig ervaring met CPO en de mogelijkheden zijn enorm.’

Projectleider Leen de Wit van de Gemeente Utrecht ziet de prijsvraag als een goede manier om de potenties van het Veemarktterrein te laten zien en toekomstige kavelkopers uit te dagen een dergelijke hoge kwaliteit na te streven. Veemarkt 2.0 toont aan dat de bouwkolom compleet omgedraaid kan worden, stelt hij verheugd vast. Dat geldt dan hopelijk ook voor de partijen die straks betrokken zijn bij het ontwikkelen van de appartementen, scholen en winkels in de nieuwe wijk. Maar lijkt De Wit niet wat op Christopher Walken? Hoor ik hem roepen: ‘Guess what! I’ve got a fever! And the only prescription! Is more cow bell!’

Eerste prijs: More Cow Bell van Hans Overdiep, Tjalling Zondag, Elger Meinders van Zofa Architecten. Tweede prijs: Het Ensemble van Pepijn van Voorst, Karho Yeung Studio VY en Rutger Kuipers van Qupus. Eervolle vermeldingen: BLOKR-E van VENS en Klakr, Escouade van Bureau MT en Remco Rolvink, Het Buitenhuis van Studio DAT Architecten, Levensloop van Linssen en Van Asseldonk Ingenieurs en Bart Duvekot Architecten, Passiefhuis van Van Reeven en Van Bergeijk Architecten en Tussenruimte van Architectenbureau Inja en AnArchitect