Neerlandia kade_ZEEP

Neerlandia

Op het Prozeeterrein hebben de vroegere fabriekshallen plaats gemaakt voor nieuwe woningen en de voormalige overslag aan de kade is omgevormd tot een openbaar gebied. De oude draadstaalfabriek Neerlandia, waarvan nu enkel de monumentale gevel nog overeind staat, krijgt een nieuwe toekomst als complex met woningen en horeca.

Van het industriële waterlint dat de Vaartsche Rijn ooit was, zijn enkel versnipperde sporen terug te vinden. Zo zijn veel van de gemetselde fabrieksschoorstenen verdwenen en de ooit zo dominante industrie van tegel-, steen- en pannenbakkerijen is nauwelijks nog herkenbaar. Maar dit is aan het veranderen. Cultuurhistorie vormt een hoofdmotief bij de verschillende ontwikkelingen langs de Vaartsche Rijn. Precies zoals de ruimtelijke hoofdstructuur voorschrijft die de gemeente Utrecht opstelde voor de zone langs de Vaartsche Rijn. Het effect is nu al te zien bij de herontwikkeling van het Prozeeterrein met de voormalige Neerlandiafabriek in het zuiden van Hoograven.

Relatie met het water 
De bestaande bebouwing langs de Vaartsche Rijn sluit de stad grotendeels af van het water. Zo staan de meeste woningen parallel aan het water, met hun achtertuinen direct op de oevers. Op andere plekken hebben langgerekte bedrijven zich op de eerste rang aan het water gepositioneerd. Zelfs op Rotsoord blokkeert het industrieel erfgoed op de meeste plekken de toegang tot de Vaartsche Rijn. Op deze manier is de aanwezigheid van het water nauwelijks voelbaar in aangrenzende wijk. Op het voormalige Prozeeterrein is dit anders. Met de herontwikkeling van dit terrein zoeken ZEEP architects and urban designers de verbinding tussen wijk en water op, waarbij zij de herinnering aan het industriële verleden levend houden.

bonkige no-nonsense architectuur en industrieel erfgoed creëren een prettige stedelijkheid

Het nieuwe Neerlandia
Op de plek van de oude fabrieksloodsen staan vier stroken met woningen en appartementen aan het water. De contouren van de loodsen zijn leidend geweest voor de verkaveling en de oriëntatie haaks op het water. Vanwege de sanering van de grond is dit gehele plandeel zestig centimeter opgehoogd. Het hoogteverschil is ingezet om het eigen karakter van dit plangebiedje extra nadruk te geven. Zo hebben de woningen aan het Hamersplantsoen allemaal een eigen trapje voor de voordeur, gemaakt van geperforeerd staal. Deze industriële trapjes staan in eigenwijs contrast met de bakstenen woningen. Maar ze zijn meer dan enkel een esthetisch object. Ze zorgen dat de woningen een adres krijgen op maaiveldniveau en ze laten een zone ontstaan die mensen zich gaan toe-eigenen.

Neerlandia zoekt de verbinding tussen wijk en water op

Een soortgelijke werking is te zien bij de verhoogde woonstraat die tussen de woningen in ligt. Hier is het eigen karakter van het plangebied goed voelbaar. Hoewel deze straat stenig is, is hij uiterst aangenaam. De maatvoering die refereert aan de loodsen van voorheen biedt genoeg afstand voor de privacy van bewoners, terwijl het geheel alsnog intiem aanvoelt. Elke woning heeft een grote, houten plantenbak en een ‘loper’ voor de deur: een vlak met afwijkende bestrating als een voorportaal naar de voordeur. Deze ingrepen nodigen de bewoners uit tot verdere toe-eigening van de straat, met een gevoel van collectiviteit als gevolg.

Neerlandia woonstraat
Neerlandia woonstraat kade_ZEEP
Neerlandia trapjes_ZEEP
Neerlandia plantsoen
Neerlandia kade_ZEEP
Neerlandia historie_ZEEP
Neerlandia fabriekgevel 1_wp
Neerlandia conceptschets

Op de kop van elke strook bevindt zich een appartementenblok aan de kade. Deze blokken hebben een alzijdige architectuur en worden hiermee haast bakens aan het water. Zij vormen samen een robuust maar speels aanzicht vanaf de waterkant. Zo heeft elk appartementenblok uitkragende balkons, maar hun aantal en positie wisselt per blok. Een opvallend element van de appartementen is de entree. Deze ligt terug in het blok, alsof er een hap uit genomen is. In tegenstelling tot de donkerrode bakstenen die het gehele project domineren, zijn ze geheel wit vormgegeven, wat de blokken goed leesbaar, fris en herkenbaar maakt.

Een kade voor de Vaartsche Rijn
Dit project is bijzonder voor de Vaartsche Rijn: het is de eerste plek met een openbare kade. Dat is een verrijking, zowel voor de wijk als voor het waterverkeer. De kade is breed opgezet en heeft de intentie om uit te groeien tot een verblijfsplek. Toch lijkt bij de inrichting van de kade de aandacht te ontbreken die bij de woningen en woonstraten wel aanwezig is. Het is logisch dat een kade robuust en stenig is, maar hier gaat alles nog een stap verder. Zo is het aanwezige hoogteverschil – een cadeautje om een kade vorm te geven en onderscheidend te maken – nauwelijks architectonisch ingezet. Naar mijn mening maakt dit de kade simpelweg niet spannend, terwijl de rest van het project dat zeker wel is.

Cultuurhistorie vormt een hoofdmotief bij de verschillende ontwikkelingen langs de Vaartsche Rijn

Kathedrale fabriek
Van de oude Neerlandiafabriek staat nu enkel de monumentale buitengevel overeind. Eind 2015 start de verbouwing en zal de fabriek veranderen in een gebouw met woningen en horeca. De oorspronkelijke typologie van de fabriek – een middenschip met zijbeuken – vormt het leidmotief bij deze herontwikkeling. De ingekorte kopgevel wordt volledig van cortenstaal en is bestemd voor horeca. De schoorsteen, die nu in delen is opgeslagen, wordt weer opgebouwd. Een nieuwe woonstraat met de oorspronkelijk stalen spanten zal de fabriek verbinden met de reeds gerealiseerde woningen. In een later stadium zal bij de inrit van de parkeergarage ook nog een paviljoen verrijzen met kantoorruimte en ateliers.

De bonkige no-nonsense architectuur en de manier waarop de nieuwbouw is verweven met het industriële erfgoed, maken het Neerlandiaproject tot een speciale plek met een prettige stedelijkheid. Het brengt meerwaarde voor zowel de wijk als de stad. En wanneer straks de fabriek in volle glorie schittert en de horeca de kade bij een groot publiek bekend heeft gemaakt, zal het project zijn positie als verbinder tussen wijk en water nog beter kunnen waarmaken.