De pargola is een grens maar vormt ook een verbindging tussen park en stad

Mooi fremdkörper in Máximapark

De pergola van het Máximapark in Leidsche Rijn markeert als een ontregelend Fremdkörper de wondere wereld van het groen. De schaal overweldigt, ook al is hij nog niet half af. Wat beklijft zijn de subtiele details.

Landschapsarchitect Adriaan Geuze van het spraakmakende bureau West 8 verzon in 1997 een helder concept voor het reuzegrote Máximapark in de uitbreidingswijk Leidsche Rijn. Hij tekende met een dikke zwarte stift een lijn rond het hele groengebied. Dat was het Lint, een asfaltbaan om op te fietsen, rennen, skaten en wandelen. Binnen het Lint kwamen de functies van een ouderwets volkspark: sportvelden, scouting, moestuinen, een manege. En een romantisch verblijfspark, het Binnenhof. Ook de grens van dat Binnenhof werd flink aangezet. Hier scheidt een zes meter hoge witte pergola binnen van buiten.

Via de pergola betreed je een andere wereld, de besloten tuin van het Binnenhof.

Omdat het ook bij het Binnenhof om een flink oppervlak gaat, zo’n vijftig hectare, doorsnijdt de pergola een paar wegen en overbrugt hij tweemaal een waterweg. Althans, als hij helemaal af is, want vooralsnog staat er slechts een klein deel van de geplande drie kilometer. De pergola is namelijk erg duur en voor meer dan de huidige 900 meter stelde de gemeenteraad geen budget beschikbaar.

Dat dit deel toch al indruk maakt, blijkt uit het feit dat het in 2014, als een van de zevenentwintig voorbeeldige projecten van dat jaar, door een vakjury werd geselecteerd voor het jaarboek Landschapsarchitectuur en stedenbouw. En natuurlijk uit het feit dat het een van de acht kanshebbers is voor de Rietveldprijs van 2015. Want zelfs dit kleine stukje pergola functioneert al precies zoals bedoeld. Via de pergola betreed je een andere wereld, de besloten tuin van het Binnenhof, een hortus conclusus. Dit wandelpark is een moderne variant op het Engelse landschapspark, met slingerende padenstelsels, een watertje (de Vikingrijn), beukenbos, zichtassen en lichte glooiingen met rododendrons. De pergola vormt een tot de verbeelding sprekende scheidslijn tussen deze weelderige aanleg en de omringende nieuwbouw.

De pergola omsluit de lommerrijke kern van het Ma¦üximapark -®Irvin van Hermert
aan de binnenzijde zijn klimplanten aangebracht -®West 8
De pargola is een grens maar vormt ook een verbindging tussen park en stad

De pergola is gemaakt van witte prefab betondelen, met aan de buitenzijde een gladde en aan de binnenzijde een ruwe kant. De openingen vormen smalle bogen met daarboven zeshoekige openingen in een honingraatmotief. In de bogen stulpen hier en daar knusse zitjes uit het beton. Waar de pergola tijdelijk wordt onderbroken door een weg, een pad of water verandert het honingraatmotief in een Escherachtig dierpatroon van bosuilen, groene kikkers, snoeken, watersalamanders of vleermuizen. De pergola loopt niet in een rechte lijn, maar kringelt onder meer om een vijver.

Veel details in het ontwerp hebben een ecologische functie. De honingraten zijn geschikt voor muurplanten als varen, mos, sedum en leeuwenbek. Er zijn nestbakken en schuilplaatsen voor vleermuizen en uilen in aangebracht. Langs de ruwe kant van de pilaren groeien klimplanten zoals hedera en blauwe regen. Zo benadrukken de begroeide binnenkant en de gladde buitenkant nog eens de twee werelden die door de pergola worden gescheiden.

een prachtig artefact dat heel vanzelfsprekend een verband legt met de natuur

Het Máximapark is vanaf 2005 gefaseerd aangelegd. Van een gebied met kassen, weilanden en lintbebouwing werd het een park in een stedelijk gebied. De grenzen die West 8 van begin af aan vastlegde maakten het makkelijk om gefaseerd te werken. De contouren gaven namelijk al snel een idee van een park, zodat het park bij de omwonenden al ging leven voor het er echt was. Bijna vanaf het begin was er een actieve vereniging van vrienden van het park. De fasering leverde ook verrassingen op, zoals de onlangs gerealiseerde Vlinderhof. Deze tuin met een beplantingsplan van Piet Oudolf was niet door Geuze ingetekend maar is een initiatief van buurtbewoners.

Ondanks de flexibiliteit die de gefaseerde aanleg biedt, is het de vraag of de pergola ooit helemaal af komt. Het deel dat er nu staat kostte 2,8 miljoen euro, waarvan achthonderdduizend euro is betaald door de Europese Unie. Het pleit voor de Gemeente Utrecht dat dit bedrag in tijden van bezuiniging toch beschikbaar werd gesteld. Het park kreeg met deze negenhonderd meter pergola de bedoelde omlijsting, lijkt meer af en kan prat gaan op iets volkomen eigens.

Adriaan Geuze staat bekend als een man van grote gebaren. Misschien voorzag hij dat er in de realisering van de pergola wel eens grote gaten in de tijd zouden kunnen vallen. En maakte hij hem daarom zo groot. En mooi an sich. Want het gerealiseerde pergola-deel wekt helemaal niet de indruk half-af te zijn. Het is een prachtig artefact dat heel vanzelfsprekend een verband legt met de natuur. De pergola introduceert het park en weert de drukte van het nieuwe stadsdeel. De pergola is glad én zacht, stedelijk én sprookjesachtig, zet aan tot struinen én chillen, draagt kortom behoorlijk bij aan de mentale rijkdom van de buitenwijkbewoner. De pergola is eigenlijk zo bijzonder dat zelfs de binnenstadbewoner hem gezien moet hebben.