Ondergronds. Mecanoo onduikt regels

In 1897 bouwde architect S.J. van Rooy voor zichzelf en zijn gezin een nogal traditioneel herenhuis aan de Maliebaan. Het bakstenen gebouw heeft twee verdiepingen met een afgeknot schilddak en wat jugendstil tegelwerk als enige frivoliteit. Nadat het de Katholieke Jeugdvereniging voor oudere meisjes had gehuisvest en J.H. Fentener van Vlissingen er kantoor had gehouden, nam organisatiebureau Andersson Elffers Felix het pand in 1988 als kantoor in gebruik. In 1996 kreeg Mecanoo de opdracht om de villa te verbouwen. Het resultaat kenmerkt zich door de totaalaanpak en het inventieve ruimtegebruik: ‘een huis om in te werken’ noemt Mecanoo dat.

Catja Edens


De Maliebaan met zijn royale profiel, de oude bomen en statige herenhuizen is een geliefde vestigingsplaats voor notarissen, advocaten, makelaars en adviseurs. De deftige laan stamt uit 1636 toen kolf een populair tijdverdrijf onder studenten en hoogleraren was. Voor het beoefenen van dit spel werden speciale banen en velden aangelegd, in Utrecht en Den Haag vernoemd naar de houten hamer die gebruikt werd, de malie. Ook toen kolf uit de gratie raakte, bleef de Maliebaan in Utrecht een geliefde plek, zoals bijvoorbeeld blijkt uit ‘Het wederzijds huwelijksbedrog’ (1714) waarin Charlotte Adelpoort en Lodewyk van Kaalenhuizen uit rijden gaan over de Maliebaan waar ‘tout’ Utrecht ziet en gezien wil worden.

Tot op de dag van vandaag is de Maliebaan volgens velen de meest voorname locatie in Utrecht en het wekt dan ook verbazing dat deze tot op heden niet de status van ‘beschermd stadsgezicht’ gekregen heeft. Wel is een algemeen beleidsplan opgesteld en wordt aan de hand van een aantal regels gewaakt voor aantasting van het karakteristieke beeld. Huidige eigenaars/gebruikers van de panden aan de Maliebaan zagen in dat het in hun eigen belang was te waken voor het behoud van de specifieke ruimtelijke kwaliteiten en legden daartoe in een convenant een aantal spelregels vast. Zo is, om het karakteristieke beeld van de vrijstaande herenhuizen met diepe tuinen te kunnen handhaven, besloten om uitbreidingen van de bestaande panden niet langer toe te staan.

Maar de inkt van het convenant was nog niet droog of de Utrechtse Welstand zag zich al geconfronteerd met de eerste creatieve oplossing waarmee de net opgestelde regels werden ontdoken. In opdracht van adviesbureau Andersson Elffers Felix, maakte Mecanoo een verbouwingsontwerp voor het pand Maliebaan nummer 16. De ruimtelijke organisatie van het gebouw werd verbeterd, de inrichting werd onder handen genomen en in de extra ruimtebehoefte werd voorzien met de aanleg van een kelder met twee patio’s in de tuin. Op deze manier kon de capaciteit van het kantoor op deze toplocatie groeien, terwijl nauwelijks iets werd toegevoegd dat het oorspronkelijke beeld kon verstoren.

Ruimte maken
Wie over de Maliebaan wandelt ziet in eerste instantie dan ook niets bijzonders aan nummer 16. Het is een opvallend hekwerk van ijzeren bamboestokken (Linda Verkaaik) dat de aandacht trekt. Erachter is een diepe tuin te zien waarvan de grasmat licht omhoog helt. Mecanoo heeft zich in het ontwerp voor de villa geheel geconcentreerd op een optimalisering van het ruimtegebruik. Om te beginnen zijn allerlei wijzigingen van de afgelopen vijftig jaar ongedaan gemaakt: verlaagde plafonds zijn uitgebroken, de zolder werd weer één grote ruimte in plaats van te zijn opgedeeld in hokjes en een grof gedetailleerd en onlogisch geplaatst trappenhuis uit de jaren zeventig is verwijderd. Vervolgens maakte Mecanoo een ruime hal opnieuw tot het centrum van de plattegrond en voorzag deze door middel van kloostervensters royaal van daglicht. Van hieruit vertrekt een houten trap naar de verdiepingen die elk een verschillende beeldbepalende vloerafwerking hebben gekregen. De begane grond is uitgevoerd als scheepsdekvloer met eikenhouten latten en wengé biezen, de eerste verdieping heeft een intens blauwe vloerbedekking en de zolder bestaat uit roestvrijstalen platen die het door de bomen gefilterde licht weerspiegelen.

De hele noordelijke wand is bedekt met verdiepingshoge kasten waarin alle voorzieningen zijn opgenomen. De installaties, een keuken, pantry, opslagruimte en vooral veel kantoorkasten en dossierladen, vervuilen niet langer de ruimte maar zijn in deze wand geconcentreerd. Het is een praktische en beheerste oplossing waarin echter het patroon van muzieknoten (?) dat moet aangeven waar de handvatten zitten, dissoneert. Sympathiek is ook de keuken die is ontworpen als ontmoetingsplek voor iedereen, ruim en voorzien van alle gemakken zoals een tijdschriftenwand met leesvoer.

De daadwerkelijke uitbreiding van Maliebaan 16 heeft echter ondergronds plaats gevonden. Met de kelder die aan de tuinzijde van het pand is uitgegraven wordt vrijwel in een verdubbeling van de totale bestaande ruimte voorzien. De uitbreiding vormt bovendien een helder ruimtelijk geheel met het oorspronkelijke pand: de bezoeker ziet bij binnenkomst meteen de drie kernelementen: de hal, de tuin en het ondergrondse paviljoen. De scheepsdekvloer in de hal is doorgetrokken over een luie trap naar de twee grote zalen in het ondergrondse gedeelte. Twee patio’s garanderen hier een maximum aan daglicht en lucht. De inrichting van de ruimtes sluit ook op andere punten aan bij die van de villa. Een veertig meter lange kastenwand met alle voorzieningen is hier niet aan de noord- maar aan de zuidkant geplaatst. Aan de noordzijde weerkaatst een gladde betonwand het kostbare zonlicht. De overige wanden in het paviljoen zijn van glas, wat de daglichtvoorziening verder ten goede komt en de ruimtelijke continuïteit benadrukt. De achterste van de twee patio’s biedt toegang tot het tuinniveau. Het kunstwerk van Klaas Gubbels dat hier staat is eigenlijk overvloedig naast de elegante, zwevende betonnen trap.

Om zo min mogelijk inbreuk te maken op het bestaande beeld is de grasmat over het licht omhoog hellende, ondergrondse paviljoen doorgetrokken – een aanpak die Mecanoo bij de bibliotheek van de TU Delft al in het groot liet zien. De twee eeuwenoude kastanjebomen die de tuin van oudsher sieren, zijn gespaard en er werden drie beuken achter het paviljoen geplant om de kwaliteit van de tuin ook voor de toekomst te waarborgen. Rond de villa werd een nieuwe houten terras aangelegd.

Totaalproject
Mecanoo heeft met het ontwerp voor verbouwing en uitbreiding, de kantoorvilla van Andersson Elffers en Felix een helder, nieuw begin geboden. Intensief ruimtegebruik door ondergrondse bouw is voor een kleine, binnenstedelijke locatie zeker geen voor de hand liggende en vast ook geen goedkope oplossing. Het is echter wel de beste oplossing: het opsplitsen van een organisatie door uitbreiding op een locatie elders in Utrecht kan worden vermeden en bovendien wordt geen inbreuk gemaakt op het gekoesterde ruimtelijke beeld van de Maliebaan. Mecanoo verloor zich echter niet in de spectaculaire ruimtelijke ingreep en wijdde zich met evenveel zorg aan de herinrichting van de bestaande villa en de aansluiting bij het nieuwe bouwdeel. De verbouwing en uitbreiding van Maliebaan 16 is een totaalproject waarin tuin, interieur en nieuwbouw onder handen zijn genomen en met het nieuwe convenant creatief de hand is gelicht. Hopelijk gaan andere eigenaren met uitbreidingsplannen aan de Maliebaan met evenveel ambitie (en budget) aan het werk.