Utrecht anarcity?

Nu do-it-yourself en bottom-up gevleugelde begrippen zijn in de stedenbouw en architectuur , klinkt ook de term ‘anarchisme’ vaker . Architectuurstudenten onderzochten op initiatief van The Why Factory hoe we ons stedelijk leven zouden organiseren zonder regering. Een extreem en theoretisch uitgangspunt, waar we bij onze dagelijkse portie doe-het-zelven niet zoveel aan hebben.

Door: Martine Bakker

The Why Factory is een internationale denktank uit de koker van architectenbureau MVRDV. Het is verbonden aan de studie Bouwkunde en het nieuwe Berlage Instituut, beide onderdeel van TU-Delft. Het thema anarchisme werd aangedragen door Winy Maas (van MVRDV) en Felix Madrazo (van Inter National Design). Het was hen opgevallen dat er weinig theoretische voorbeelden of utopische tekeningen zijn over anarchistische stedenbouw. Afgezien van de Berkeley-beweging in de jaren zestig hadden anarchisten de stad juist altijd willen verlaten. Ultieme vrijheid vond je in de wildernis.

Maas en Madrazo zagen het geloof in top-down-planning de afgelopen jaren afbrokkelen en het aantal bottom-up-initiatieven groeien. Maar zij waren vooral geïntrigeerd door twee grote projecten die van start gingen in Almere. Een daarvan, Oosterwold Land-Goed voor Initiatieven, werd ontworpen door MVRDV. Het andere is het Homeruskwartier, waar duizend van de ruim drieduizend woningen nagenoeg zonder regels op vrije kavels worden gerealiseerd. In het centrum van de nieuwe wijk staan de appartementenblokken dicht op elkaar. Ook de winkel- en bedrijfspanden komen middels zelfbouw tot stand. Oosterwold gaat nog een stap verder. Hier worden zelfs de aanleg van de wegen, het beheer van het groen, de voedselproductie, de energievoorziening en de stichting van scholen aan de zelfbouwers overgelaten.

Om het wegvallen van stedenbouwkundige planning te onderzoeken ontwikkelde The Why Factory in 2009 samen met de studenten van de TU-Delft een spel. De volgende onderzoeksfase, die onlangs werd afgerond, was iets concreter. De studenten gingen uit van een bestaande plek, Parijs, ergens in de nabije toekomst, na de val van de regering. Aan de hand van vergelijkbare gebeurtenissen uit het verleden schetsen zij het verloop van de eerste dag, de eerste week, de eerste maand, het eerste half jaar en de eerste vijf jaar. De stad loopt snel leeg en op zo’n honderd kilometer afstand wordt een satellietstad gesticht. Toch organiseren de achterblijvers de boel uiteindelijk – met elkaar en met de aanwezige middelen – zo goed, dat het hier beter toeven is dan in de nieuwe nederzetting op het platteland. Het Parijs van na de ‘fall’ is overigens nog steeds dichtbebouwd, maar niet meer zo dichtbevolkt.

De keuze voor Parijs is gevat. Tenslotte waren hier tijdens de Commune van Parijs in 1871 daadwerkelijk even anarchisten aan de macht (zij het in samenwerking met andere revolutionairen). De uitkomst van de studie is niet erg verrassend. Een bepaalde mate van organisatie en beleid blijkt onmisbaar, of het nu van een regering komt of van een groep anarchisten, een coöperatie of een vakbond. Je hebt je buren nodig, aldus The Why Factory. Vooral door die opmerking is het vreemd dat het onderzoek zich richtte op wat de onderzoekers de ‘onbekende kant van het anarchisme’ noemen: ‘stedelijk, dichtbevolkt en toekomstig’. As we speak organiseren buren in dichtbevolkte steden actief hun eigen habitat, volgens hun eigen regels. Bewoners van een straat maken afspraken over zonnepanelen op de daken, wijkbewoners confisceren een braakliggend terrein als buurtpark, anderen zetten initiatieven als Snappcar op.

Het Homeruskwartier en Oosterwold zijn prijzenswaardige en spannende initiatieven, maar de uitgangssituatie is er heel anders dan in steden buiten de polder. De bouwgrond is van de gemeente Almere, waardoor de grondprijs laag kan blijven. Dat is anders dan in bijvoorbeeld de Utrechtse vrije kavelwijk op het voormalige Veemarktterrein, waar bijzondere, collectieve initiatieven sneuvelen omdat de initiatiefnemers het bedrag voor de grond niet bij elkaar krijgen. Van Oosterwold kun je je zelfs afvragen of het wel om een stad gaat. Meer dan de helft van ieder kavel is er bestemd voor het verbouwen van voedsel. Anarchisme kan op veel manieren worden uitgelegd en dat geldt ook voor anarchistische stedenbouw.

The Why Factory presenteert het als de chaos die ontstaat nadat een regering wegvalt. De wederopbouw van de stad wordt voorgesteld als een ‘survival of the fittest’, met als doel het huidige welvaartspeil. De bottom-up-initiatieven die nu al bestaan vertegenwoordigen een positievere variant. Hier gaat het over een type anarchisme waar zeker regels in het spel zijn, maar dan regels die de betrokkenen met elkaar formuleren vanuit hun gedeelde idealen over het leven in de stad. De moeilijkheid zit in de stap van die idealen naar de praktijk. Buren hebben daarom meer aan onderzoeksdata over kleinschalig zelfbeheer dan aan fictieve cijfers over de opbouw van een regelloos Parijs.