Rond de klok in de binnenstad

Er is op zijn zachtst gezegd nogal gemopperd over het ontbreken van functies in de plint van Hoog Catharijne. Vooral omdat je er een verzameling 24-uursfuncties zou mogen verwachten; kebabtentjes , louche barretjes, avondwinkels en nog zo wat zaken, die je meestal in de buurt van grotere stations aantreft. Denk aan Brussel-Zuid of Antwerpen-Centraal. TivoliVredenburg en de bibliotheek++ moeten hier verandering in brengen. De vraag rijst of het overhevelen van functies die de binnenstad in de avonduren aantrekkelijk maken, het historische centrum wel ten goede komt.

Door: Mascha van Damme

Hoewel architectuur niet gaat over mooi of lelijk, lijkt het moeilijk vast te stellen of het TivoliVredenburg echt lelijk is of juist een markante verschijning. In ieder geval doet de website ons geloven dat het een muzikaal centrum wordt dat zijn weerga in de wereld niet kent. Feit is dat in het centrum een aantal instellingen wordt ondergebracht in op maat gemaakte dozen, waarvoor enkele hun oude onderkomen verlaten. Vooral Tivoli laat een binnenstadsbehuizing achter waar het poppodium in de loop der jaren mee is vergroeid. De bouw van het TivoliVredenburg is niet de enige oorzaak van een programmatische kaalslag in de binnenstad en daardoor gevreesde leegstand. Er trekken waarschijnlijk nog veel meer functies naar het stationsgebied. Als de bouw van een multitheek op het Smakkelaarsveld doorgang vindt, laat ook de huidige centrale bibliotheek een grootschalig pand in de binnenstad achter. Met de komst van een megabioscoopcomplex bij de Jaarbeurs komen de bioscopen Rembrandt en Camera/Studio aan de Oudegracht, en City/Movies aan de Voorstraat leeg te staan. Samen met het vertrek van Tivoli boet de Oudegracht daarmee behoorlijk in als aantrekkelijke uitgaansplek. Blijft over een winkel- en wooncentrum dat door het economische tij onder druk staat, met een aantal kroegen en een stuk minder cultureel vertier. Dat heeft gevolgen voor de levendigheid, diversiteit en de 24-uursfunctie die essentieel zijn voor een aantrekkelijk centrum.

MONUMENTALE LEEGSTAND
Maar er staat veel meer op stapel. Het nieuwe stadskantoor nadert haar voltooiing. Dat heeft niet alleen gevolgen voor de Neudeflat maar ook voor het huidige stadhuis. Door het verhuizen van het college van burgemeester en wethouders en diverse andere gebruikers komt nota bene (een deel van) het stadhuis vrij. Monumentenzorg probeert voor verschillende andere locaties, die hun functie (dreigen te) verliezen, tijdig te anticiperen op nieuwe gebruikers. De aanleiding voor de verhuizingen is divers: sommige ontwikkelingen hebben te maken met het verdwijnen van een functie, zoals bij het postkantoor op de Neude. Vooral de grootschaliger monumentale complexen, aar het postkantoor en Tivoli toe behoren, maar ook bijvoorbeeld ’t Hoogt, geven reden tot zorgen. Voor een enkel pand is sprake van een herontwikkeling in concept, maar op lange termijn kan dat nog anders uitpakken. Herbestemmen zal geen sinecure zijn in een economisch weinig optimistische tijd.

NATIONALE AANDACHT HERBESTEMMING
Weliswaar is de leegstand in Utrecht niet zo groot als in steden in krimpgebieden, zoals Hengelo en Enschede of zelfs Apeldoorn, of voorheen armlastige gemeenten als Schiedam. Met 8,1 procent was de leegstand in Utrecht vorig jaar zelfs beduidend lager dan in andere steden, maar toch zijn een andere manier van denken en het scheppen van ruimte voor verrassende initiatieven nodig om leegstand van grootschalige monumenten en andere gebouwen te voorkomen.

Het H-Team, het nationale team herbestemming, dat zich, vanuit de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, bezighoudt met ‘Nieuwe kansen voor oude gebouwen’ en ‘Pand zoekt functie’, heeft twaalf concrete aanbevelingen gegeven, waarvan de meeste het gemeentelijk niveau overstijgen.

De meest bruikbare op lokaal niveau is om samen met makelaars, adviseurs en gemeenten een informatienetwerk op te bouwen om matchmaking tussen vraag een aanbod voor hergebruik beter te faciliteren. Utrecht heeft daarmee al een begin gemaakt. Via de website Het Makelpunt Utrecht kunnen vraag en aanbod van huisvesting voor (maatschappelijke) activiteiten worden samengebracht, om beter in te kunnen spelen op de vraag naar locaties en tegelijkertijd beschikbare locaties beter te benutten. Het Makelpunt Utrecht werkt nauw samen met verschillende gemeentelijke diensten en (maatschappelijke) partners.

Maar het levendig houden van de binnenstad vergt meer. De stad heeft meer mogelijkheden voor tijdelijk gebruik nodig, nu de Wet kraken en leegstand initiatieven van onderop in de kiem kan smoren. Een goed voorbeeld is Kapitaal aan de Plompetorengracht. Het Grafisch Atelier heeft wegens een subsidiestop jammerlijk het loodje moeten leggen. Het forse pand is nu in gebruik genomen door een nieuwe organisatie, die gekozen werd uit een reeks organisaties die op verzoek van de gemeente een businessplan hebben ingestuurd. De ruimtes worden gebruikt als grafische werkplaats en als ontmoetings- en werkplek voor studenten, alumni en professionals uit de creatieve sector. Dergelijke initiatieven komen de diversiteit en de 24-uursactiviteit van de stad ten goede.

Het belang van tijdelijke initiatieven wordt ook op landelijk niveau onderkend. Daarom is er een voorstel in de maak voor het wijzigen van de Leegstandswet. In de ogen van het H-team gaat het wetsvoorstel nog niet ver genoeg om tijdelijke verhuur van leegstaande panden te bevorderen. Daarom heeft het team op 23 januari een brief aan de Tweede Kamer gestuurd.

Wij zijn benieuwd wat daar uitrolt. Het H-team heeft al lang geconcludeerd dat de tijd van ongebreideld bouwen – grootschalig, programmatisch en dwingend – passé is en we ons moeten richten op het bestaande. Toch lijkt het einde aan de bouwdrift in het stationsgebied nog niet in zicht.