Naar een sterke voedingsbodem

HERSTRUCTURERING EN SOCIALE DUURZAAMHEID

In de aanpak van probleemwijken speelt sociale duurzaamheid een te kleine rol. Door de nadruk op fysieke ingrepen en het kortetermijndenken is in veel herstructureringswijken maar weinig aandacht voor betrokkenheid en gemeenschapszin. Stedelijke ontwikkeling moet dan ook zorgvuldiger en kleinschaliger – om ruimte te bieden aan sociale aspecten als gezondheid, participatie, veiligheid en identiteit.

Door: Anne Seghers

Groene daken, ecologische woningen, zonnepanelen, warmtepompen, elektrische auto’s, groene stroom en CO2-neutrale bouwmaterialen: duurzaamheid is uitgegroeid tot een vast onderdeel van stedelijke ontwikkeling. Maar de fundamenten people, planet en profit – waarop het duurzaamheidsdiscours leunt – zijn onevenredig vertegenwoordigd. Het begrip duurzaamheid heeft zijn oorsprong in de ecologie en is dan ook sterk gericht op natuur en milieu. Sinds enige tijd is economische groei daar bij gekomen, maar de sociale component is onderbelicht gebleven.

Adviesbureau Início uit Rotterdam definieert sociale duurzaamheid als een continu proces, waaraan iedereen kan deelnemen en dat als doel heeft relaties tussen mensen te versterken. De belangrijkste kenmerken zijn dat de resultaten van het proces zichzelf in stand houden en dat ze meegroeien met de veranderende behoeften van mensen. Onderzoeks- en adviesbureau DSP stelt dat een sociaal duurzame leefomgeving van positieve invloed is op de gezondheid en het welzijn van bewoners en gebruikers, zowel nu als in de toekomst. Dit kan door adequate en toegankelijke voorzieningen te bieden in een veilige en aantrekkelijk vormgegeven omgeving die in sociaal opzicht prettig is om in te wonen en te werken en waar sprake is van diversiteit.

ARENA
Ondanks de verschillende definities van sociale duurzaamheid, bestaat er consensus over de opvatting dat sociale duurzaamheid geen statische toestand is, maar een dynamisch proces. Het gaat dan over de kracht van een gemeenschap, die zichzelf in stand houdt en zorgt voor betere levensomstandigheden voor alle bewoners. Die gemeenschapskracht wordt enerzijds bepaald door de uiteenlopende sociale kenmerken van individuen, en anderzijds door de relaties tussen deze individuen. Het is een optelsom van allerlei facetten, zoals betrokkenheid, sociale samenhang, diversiteit, zelfredzaamheid, veiligheid, participatie en gelijkheid. Bij sociale duurzaamheid gaat het nadrukkelijk niet om het nastreven van een vluchtig kortetermijneffect, maar om een zelfvoorzienend en langdurig effect op een wijk.

Een wijk is meer dan een verzameling gestapelde stenen. Een wijk is een ‘arena’ waar relaties en processen tussen bewoners zich afspelen. Deze arena kenmerkt zich door een ruimtelijke en een sociale structuur. Door het streven naar sociale duurzaamheid kan een wijk een positieve, continue impuls krijgen op het sociale vlak – in de zin van voorzieningen, initiatieven en verenigingen. Maar de ruimtelijke en fysieke vormgeving van een wijk is eveneens van grote invloed op de sociale structuur. Fysieke ingrepen kunnen sociale processen faciliteren, ondersteunen en stimuleren. Zo is het in een geïndividualiseerde en anonieme (woon)omgeving lastig om betrokkenheid en eigenaarschap bij bewoners te bewerkstelligen. Terwijl een wijk met een goede openbare ruimte en herkenbare identiteit een sterke basis is voor sociale netwerken en participatie.

WATERBEDEFFECT
De herstructurering van (naoorlogse) woonwijken is lange tijd opgepakt als een fysieke opgave. Simpel gezegd kwam het er op neer dat grote delen gesloopt werden om ‘een nieuwe, betere wereld’ terug te bouwen. Soms werd de oorspronkelijke stedenbouwkundige structuur behouden, maar vaker werd gekozen om een nieuwe stadstructuur te introduceren. Daarbinnen kwamen dan nieuwe woningen, in een mix van koop en huur. Een groot deel van de nieuwbouw zat in een hoger segment dan de gesloopte woningen – bedoeld om nieuwe en welgestelde bewoners te trekken. Differentiatie van de woningvoorraad en een heterogene bevolkingsopbouw moesten leiden tot een stabiele sociale structuur met een beter perspectief.

Maar door deze aanpak werden in veel wijken oorspronkelijke bewoners gedwongen te vertrekken. Deze manier van herstructureren – ondanks dat sommige wijkproblemen wel degelijk werden opgelost – veroorzaakten een zogenoemd waterbedeffect: vertrekkende bewoners uit lagere sociaal-economische klassen verhuizen met hun problemen naar een andere plek in de stad. En in de geherstructureerde wijk zijn sociale structuren, gemeenschapszin en betrokkenheid verloren gegaan.

De laatste jaren wordt herstructurering meer en meer opgepakt volgens een combinatie van sociale en fysieke ingrepen. Toch is dit nog niet sociaal duurzaam te noemen.

VOEDINGSBODEM
Het verschil tussen sociale duurzaamheid en de sociaal-fysieke aanpak in herstructureringswijken zit in het nastreven van een langdurig, zelfvoorzienend sociaal systeem dat meebeweegt met de wensen van bewoners. In de sociaal-fysieke aanpak ontbreekt dit omdat sterk gestuurd wordt op kortetermijnresultaten. Dit komt voornamelijk door het systeem van geldstromen, waardoor financiers snelle resultaten verwachten. Door de nadruk op de korte termijn ebt het effect van een sociale ingreep snel weg.

Het grote probleem is dat sociale duurzaamheid niet maakbaar is. Wel kan een gunstige voedingsbodem gecreëerd worden, waarop sociale duurzaamheid kan ontstaan. Bij het creëren van deze voedingsbodem is het belangrijk om bestaande kwaliteiten te benutten. Deze kwaliteiten kunnen ruimtelijk en sociaal van aard zijn. Aanvullend kunnen ruimtelijke en sociale ingrepen gedaan worden die deze voedingsbodem verder versterken. In tegenstelling tot de ‘oude’ fysieke herstructurering zullen deze ingrepen zorgvuldiger en kleinschaliger moeten zijn om te voorkomen dat bestaande en sociale kwaliteiten verloren gaan. Om bij te dragen aan processen en uitwisseling tussen wijkbewoners dienen de ruimtelijke ingrepen in te spelen op identiteit, eigenaarschap, flexibiliteit, functiemenging, veiligheid en gezondheid.

Sociale duurzaamheid is eigenlijk heel logisch, maar iets dat langzaam groeit. De meerwaarde is groter dan bij snelle en grootschalige herstructurering. Het vraagt een andere, meer bedachtzame manier van stedelijke ontwikkeling. Wie weet wordt door de kredietcrisis en verschrompelde budgetten de weg voor sociale duurzaamheid geopend.