140 jaar Oosterspoorbaan

De Oosterspoorbaan en het Maliebaanstation werden in 1874 geopend. De Oosterspoorbaan is een verbinding tussen Utrecht en Hilversum ten oosten van het centrum, maar het succes is slechts van korte duur. Door een nieuwe aansluiting bij Blauwkapel in 1921 wordt een directe verbinding tussen Hilversum en Utrecht CS mogelijk, waardoor het belang van station Maliebaan snel afneemt. In 1939 sluit het station en in 1953 wordt het herbestemd als Spoorwegmuseum. Het spoor wordt nog gebruikt voor goederenvervoer. Sinds 2011 is het spoortraject tussen Lunetten en Koningsweg afgesloten. Het traject tussen Koningsweg en Spoorwegmuseum is sinds september 2012 afgesloten, als gevolg van de verbreding van het Randstadspoor in combinatie met de aanleg van de Uithof tramlijn, ‘HOV om de zuid’. Tussen het museum en Utrecht Centraal rijdt nog wel een trein, via de noordtak van de Oosterspoorbaan. Ter plaatse van het in onbruik geraakte spoor herinneren de lineaire structuur, rails en overwegwachterswoningen nog aan het verleden als spoorweg. Hoe kan dit traject duurzaam herontwikkeld worden?

Verbinding met Kromme Rijn

Met ons initiatief willen we de spoorbaan openen voor publiek en de verbinding tussen stad en buitengebied verbeteren

Met landschapsontwerper Akke Bink van Happyland Collective spreek ik over de plannen die zij samen met Stichting Oosterspoorbaan Utrecht hebben gemaakt. Ze richten zich op het zuidelijk deel van de spoorbaan: het anderhalve kilometer lange traject tussen Spoorwegmuseum en Kromme Rijn bij de Koningsweg. Akke laat me de diversiteit van dit spoortraject zien. “Bij de Zonstraat begint het traject met een hoveniersgebied dat binnen een bouwblok en aan weerszijde van de Minstroom ligt. Vervolgens leidt de spoorbaan langs een bouwblok met daarbinnen het Beerthuizenplantsoen en woningen. Daarna langs een bouwblok met scholen en de studentenflat IBB. Daar gaat de baan omhoog en overbrugt de drukke verkeersader Venuslaan en de Kromme Rijn.” Wanneer ervaar je als passant deze ruimtelijke kwaliteiten? Een spoorlijn is vrijwel altijd een lang en ontoegankelijk stuk stad dat wegen en de daartussen gelegen bebouwde gebieden kruist. Ruimtelijke kwaliteiten zijn onzichtbaar. “Met ons initiatief willen we de spoorbaan openen voor het publiek en de verbinding tussen binnenstad en buitengebied verbeteren door aan te takken op het jaagpad langs de Kromme Rijn.” Van deze route maakte Happyland Collective het filmpje ‘buitengebied naar binnenstad Utrecht’.

Collectieve ontwikkeling

Happyland Collective liet er geen gras over groeien. Meteen nadat het traject sloot kwamen ze in actie. “We willen van de spoorbaan een nieuwe publieke plek in de stad maken, die een meerwaarde oplevert voor de hele buurt. Om erachter te komen wat er in de buurt leeft en wat de spoorbaan voor hen kan betekenen hebben we gesprekken gevoerd met betrokkenen: bewoners, ondernemers, onderwijsinstellingen, studentenhuisvesting, tuinders, gemeente Utrecht, ProRail en het Spoorwegmuseum. Op deze gesprekken volgde nog een inloopavond.” De conclusies zijn gepresenteerd in een werkboek. De belangrijkste wensen zijn: ‘meer groen’, ‘wandel- en fietspaden’, ‘volkstuinen/ stadslandbouw’ en ‘sportvoorzieningen/ trimbaan’. Het bebouwen van de spoorbaan (met woningen, kantoren, etc) of gebruik voor snelverkeer wordt als grootste bedreiging gezien. “De gesprekken en inloopavond hebben ertoe geleid dat belanghebbenden zijn geactiveerd en zich bewust zijn geworden van de kans die er nu ligt om mee te denken over de herbestemming van de spoorbaan.”, aldus Akke.

Toekomst van de Oosterspoorbaan?

Happyland Collective was met het initiatief en de inventarisatie ProRail en de gemeente een slag voor. Zij waren nog helemaal niet bezig met de herbestemming van de spoorbaan. Het resultaat werd positief ontvangen. Hoe ziet het vervolg van het project eruit? “We zijn op dit moment niet alleen op zoek naar programma, maar ook naar financiering voor de herinrichting en onderhoud van het gebied. De gemeente heeft deze financiële middelen niet; zij zoeken naar een rol om dergelijke bottom-up initiatieven op een andere manier te faciliteren”. Hoe zou deze rol eruit kunnen zien? “De kennis en ervaring die bij de vele verschillende initiatieven in Utrecht met crowdfunding en collectief beheer worden opgedaan zouden optimaler gebruikt en gedeeld kunnen worden. Als spil in het web van bewonersinitiatieven zou de gemeente deze taak op zich kunnen nemen”, aldus Akke.

We willen van de spoorbaan een nieuwe publieke plek in de stad maken, die een meerwaarde oplevert voor de hele buurt.

In de herbestemming van de spoorbaan wordt de grootste uitdaging om een functie te vinden waar de meeste belanghebbenden zich in kunnen vinden. Daarnaast wordt het een uitdaging om de spoorbaan, die nu verscholen ligt tussen bouwblokken, om te toveren tot een bruisende publieke plek. Als dat lukt, wordt de Oosterspoorbaan weer van betekenis in de stad. En hopelijk zal dat succes duurzamer zijn dan het tijdelijke succes als spoorlijn voor personenvervoer.


Dag van de Architectuur

Tijdens de Dag van de Architectuur geven spoorweghistoricus Arjan den Boer en landschapsarchitect Marijn Struik een rondleiding door het gebied. Zij nemen u mee in de geschiedenis van het gebied en de potenties voor een toekomstige herbestemming.

Links

Happyland Collective

Oosterspoorbaan op Facebook

Programma Dag van de Architectuur 2014