Raumlabor_PP1

Nieuw Elan of Hype?

Het thema van de Dag van de Architectuur is ‘Mensen maken de stad’. We laten ons inspireren door manieren waarop stadsbewoners die steeds vaker zelf initiatief nemen om hun directe leefomgeving vorm te geven. Het thema is populair en uit zich in een veel breder maatschappelijk debat in de vorm van concepten als De Participatiesamenleving en de Britse Big Society. Al gauw verval je in politieke theorieën en strategieën wanneer je je hierin verdiept, maar hoe raakt dit concept het ruimtelijk veld?

Minder overheid, meer samenleving
De term participatiesamenleving wordt steeds vaker gebezigd en lijkt een mooi concept om de samenleving meer aan zet te laten zodat de overheid een stap terug kan doen. Dat hoeft niet verkeerd te zijn, sterker nog, het blijkt hard nodig voor de nationale overheid om te decentraliseren en te bezuinigen. Het komt dan ook goed uit dat het borrelt aan allerlei zelfgestarte lokale initiatieven in de stad die gericht zijn op het vormgeven van de directe leefomgeving. Van een buurtmoestuin in Lombok tot het van onderop transformeren van gebieden als het Cartesiuskwartier en het Merwedegebied. Die energie is goed en positief, maar het lijkt erop dat deze zelforganisatie van onderop als dé oplossing wordt gezien en als een legitimatie voor het uitblijven van daadkracht en visie vanuit de (lokale) overheid.

Buitenlandse voorbeelden leren ons met een sensitieve blik naar onze eigen omgeving kijken

The Big Society
De meest recente inspiratiebron voor de participatiesamenleving vormt de Britse Big Society. In deze politieke agenda wordt uitgegaan van een terugtrekkende overheid en aangespoord tot een grotere rol voor initiatief vanuit de samenleving. Door over de grens te kijken ontdekken we hoe in Engeland nieuwe vormen en modellen van (buurt)economie, innovatiecapaciteit en lokale initiatieven tot stand komen en wat dat betekent voor onder andere sociale cohesie, (tussentijdse) gebiedsontwikkeling en beheer.

Sensitieve blik
We kunnen de modellen uit de Engelse voorbeelden niet een op een overnemen naar de Nederlandse of Utrechtse situatie. Het is vooral goed om te leren van en geïnspireerd te raken door die voorbeelden zodat we met een meer sensitieve blik naar onze eigen omgeving kijken en werken aan alternatieve samenwerkingsverbanden. Opvallend is dat zowel in het debat van de Big Society als die van de Participatiesamenleving teveel wordt uitgegaan van een verandering in het veld en daarna pas de (lokale) overheid. Dit is nogal een denkfout. Het veld is al een hele poos aan het veranderen, het bruist van de energie, maar het lijkt erop dat de politieke laag en de bijbehorende organisatiestructuren heel stug zijn en niet in staat zijn om mee te bewegen. Wil je echt een ‘big society’ creëren die bestaat uit een bundeling van allemaal kleine krachten, dan is het nodig dat partijen in het veld en de (lokale) overheid op de juiste vlakken en momenten samen veranderen en optrekken. Alleen dan kan er sprake zijn van een nieuw elan in plaats van een hype.

Raumlabor_PP1
Raumlabor_PP2

De Utrechtse Ruimtemakers
Een inspirerend voorbeeld van hoe heel dichtbij huis, in Utrecht, wordt gepoogd vorm te geven aan de dit nieuw elan zijn De Utrechtse Ruimtemakers. De groep bestaat uit een zwerm van mensen die allemaal een initiatief hebben in de stad of willen ondernemen. Ze zijn allemaal lokaal geworteld, betrokken bij hun directe omgeving en worden gedreven door passie, zien mogelijkheden en zijn tegelijkertijd praktisch ingesteld. Door van elkaars bestaan en ambities en projecten af te weten kunnen de krachten gebundeld worden en de kennis die iedereen afzonderlijk bezit worden ontsloten en ingezet om de initiatieven verder te brengen. Of het nu kennis van bouwen, communicatie strategieën, financiën of politieke structureren is, het wordt met elkaar gedeeld om samen en ieder initiatief afzonderlijk verder te komen.

Dialoog
Het interessante aan deze Utrechtse groep ruimtemakers is dat ze een dialoog zoeken met het college. Ze zoeken het gesprek op met betrokken wethouders en andere belangrijke spelers, met als doel politieke afspraken te kunnen maken over hoe je bijvoorbeeld financiële en procedurele instrumenten beter kunt inzetten om lokale initiatieven te stimuleren. Het is knap en slim hoe zij de krachten bundelen om zo de ruimtelijke agenda van de stad, ook op politiek niveau, mee vorm te geven. Tijdens de Dag van de Architectuur verschijnt in het architectuurbulletin Post Planjer een interview met twee actieve Utrechtse Ruimtemakers.

Schep kaders vanuit ambitie en visie met daarin ruimte voor zelforganisatie

Leiderschap
In de discussies, analyses en voorbeelden rondom de participatiesamenleving en de big society ontbreekt het aan aandacht voor leiderschap. Wil je dat zelforganisatie en het maken van de stad door de mensen zelf echt een nieuw elan is in plaats van een hype, dan moet er sprake zijn van een duidelijke visie en ambitie. Het vraagt om het creëren van een ruimtelijke agenda voor de korte en de lange termijn. Een ruimtelijke agenda waarin je samen, zowel overheidspartijen als partijen uit ‘het veld’, kaders schept waarbinnen genoeg ruimte is voor zelforganisatie en waarbij het niet nodig is dat enkel de (lokale) overheid aan het roer is of enkel de stadsbewoner.