3- KA – IKEA Utrecht – Publicatie – Fotografie Bart Weerdenburg – Foto 03 – Rietveldprijs – 21-05-2015

De vergrootte IKEA is geen ‘groot venster op de zone’

De IKEA staat op de shortlist van de Rietveldprijs. Of liever gezegd: de uitbreiding van IKEA door Knevel Architecten, waarbij op het dak van de parkeergarage een nieuwe sportaccommodatie voor voetbalclub Faja Lobi KDS is gerealiseerd.

De woonwinkel wilde al enige tijd graag uitbreiden. De Utrechtse vestiging moest de grootste van Nederland worden met een winkeloppervlak van 40.000 m2, zo’n duizend extra parkeerplaatsen en mogelijk zou ook het hoofdkantoor hier worden gevestigd. De gemeente zag de uitbreiding als een goede aanleiding voor een opknapbeurt en verdere ontwikkeling van het gebied. In het stedenbouwkundig programma van eisen dat de gemeente daartoe opstelde, wordt gesproken van: ‘een van de best bezochte woonboulevards in Nederland, ondanks de gedateerde uitstraling en de beperkte samenhang tussen de winkels. Een vernieuwde en vergrootte IKEA versterkt de gehele woonboulevard en hierdoor wordt de regionale positie versterkt.’ Vanwege de ligging aan A12 en het Amsterdam-Rijnkanaal was de enige mogelijkheid voor IKEA om uit te breiden op het sportterrein van Faja Lobi KDS te bouwen.

De jury van de Rietveldprijs roemt vooral de stapeling van het programma en de grote schaal van de bebouwing – zo loopt er een openbare weg dwars door het gebouw – waardoor een complex is ontstaan met een aansprekend grootstedelijk karakter. De oplossing van een sportcomplex op een dak van een winkelpand is nog steeds niet heel gebruikelijk, het combineren van verschillende functies komt daarentegen vaker voor. We vinden sportscholen in flatgebouwen, horeca en winkels onder appartementen, een winkelcentrum gekoppeld aan een treinstation en op de daken van parkeergarages gebeuren de meest uiteenlopende zaken.

de jury roemt vooral de stapeling van programma – zo loopt er een openbare weg dwars door het gebouw

Toch blijkt het combineren van verschillende functies op dezelfde locatie vanwege ingrijpende aanpassingen in bestemmingsplannen en regelgeving vaak lastig en tijdrovend, terwijl dit door vergaande verstedelijking gekoppeld aan de wens landelijk gebied vrij te houden waarschijnlijk wel steeds vaker zal gebeuren. Voor de bouw van de parkeergarage was aanpassing van het uit 1978 stammende bestemmingsplan Kanaleneiland nodig, omdat het gebied daarin als sportterrein was aangewezen. Mogelijk werd dit proces vergemakkelijkt toen duidelijk werd dat IKEA de volledige kosten voor zowel de nieuw te bouwen sportaccommodatie, als voor het tijdelijk verplaatsen van de vereniging zou dragen, waardoor er voor de gemeente geen extra kosten aan verbonden waren.

Knevel Architecten
Knevel Architecten
3- KA – IKEA Utrecht – Publicatie – Fotografie Bart Weerdenburg – Foto 03 – Rietveldprijs – 21-05-2015
1- KA – IKEA Utrecht – Publicatie – Fotografie IKEA – Foto 01 – Rietveldprijs – 21-05-2015

IKEA-vestigingen zijn vanwege huisstijl, herkenbaarheid en marketing steevast donkerblauwe dozen met hardgele accenten, waardoor er aan het uiterlijk weinig eer te behalen valt. Met haar ligging aan A12 en niet al te ver van de A2 kon de IKEA een mooi visitekaartje voor de stad en de meubelboulevard vormen. Vanwege die representatieve functie vroeg de gemeente in het stedenbouwkundig programma van eisen expliciet wel om esthetische meerwaarde van de verbouwing. Snelwegen worden namelijk niet louter meer als verbindingen van de ene naar de andere plek gezien, maar ook uitgemunt voor citymarketing. Daarnaast ligt het gebouw aan een van de drukst bevaarde waterwegen van Nederland: het Amsterdam-Rijnkanaal.

‘Dit betekent dat een andere uitstraling wordt gevraagd van het huidige gebouw, een die net als het Rijkswaterstaat-gebouw een interactie aangaat met het Amsterdam-Rijnkanaal’, staat in het programma van eisen. ‘Het sportgebouw en de vormgeving van het gebouw kunnen aan deze uitstraling invulling geven.’ Het klopt dat ‘de entree van de sportaccommodatie aansluit op de nieuwe regionale recreatieve zone langs het Amsterdam-Rijnkanaal, die op dit moment nog volop in ontwikkeling is’, zoals de jury van de Rietveldprijs het benoemt. Dit geldt met name voor de noordwand die op den duur zal begroeien en daarmee deel van het park zal worden. Maar IKEA vormt geen ‘groot venster op de zone’, zoals de gemeente graag had gezien. De overweldigende blauwe wand wordt gevolgd door een strakke betongrijze muur met daarop netten om afzwaaiende voetballen tegen te houden. De uitstraling van deze zijde is voorspelbaar, onopvallend en weinig aantrekkelijk. Zonder de ballenvangers zou de dubbele functie van het gebouw misschien zelfs sneller opvallen.

voor toeschouwers biedt het voetpad langs de Prins Clausbrug een prachtig zicht op sporters, kanaal en architectuur

‘De Rietveldprijs wordt iedere twee jaar uitgereikt aan een uitgevoerd project in de stad Utrecht, waarbij gelet wordt op de kwaliteit van het project zelf en de bijdrage aan de beleving en bruikbaarheid van de stad. Hoe groter het belang van het bekroonde ontwerp voor de ‘omgeving’, hoe meer kans op een levendige openbare discussie,’ staat op de website van de organisatie. Door een combinatie van economische, politieke, sportieve en sociale argumenten heeft dit project tot een architectonische oplossing geleid die zeker bijdraagt aan de bruikbaarheid van de stad. Tenminste, aan de schaalgrootte van die bruikbaarheid. Aan de functionele invulling van de ruimte is niets veranderd.

Het blijft een pragmatische oplossing, want als er daadwerkelijk een vooruitstrevend, creatief plan was uitgewerkt dan hadden de zeeverkenners van Baracuda misschien niet hoeven uitwijken naar Hoograven en was er een spectaculaire entree van de stad aan het kanaal gebouwd. Die entree ligt nu anderhalve kilometer verderop, met de Prins Clausbrug. Naast die brug liggen de sportvelden van voetbalvereniging Magreb’90 en tennisclub Attila. Voor toeschouwers biedt het voetpad langs de brug een prachtig zicht op sporters, kanaal en architectuur. Een organisch ontstane multifunctionele invulling waar weinig bureaucratie bij is komen kijken.

In de woorden van Faja Lobi KDS-voorzitter Tom Bainathsah: ‘Je kunt gerust spreken van een geslaagd project. Beide partijen hebben gekregen wat ze wilden; wij een schitterend sportcomplex en IKEA de winkeluitbreiding.’ Rest de vraag of dat voldoende is om de tweejaarlijkse Utrechtse architectuurprijs te winnen.