interieur-denise-vrolijk

Een rauw randje kenbaar maken

Of: Hoe de Vriendinnen van Cartesius meegroeien met de stad

In de immense, vandaag met zonlicht doorsneden, Werkspoorkathedraal vond vanavond weer een zogeheten Cartesiustafelplaats. Die tafel is de maandelijkse borreltafel voor iedereen die geïnteresseerd is in het gebied. Tafelgenoten van het eerste uur zijn Marleen Laverman en Lara Simons, ook wel bekend onder hun naam Vriendinnen van Cartesius.

Als je in één alinea drie clubs kunt opnoemen die Cartesius in hun naam dragen, dan speelt er wat

Want ja, het bruist in de Cartesiusdriehoek, of het Werkspoorgebied zoals het ook wel wordt genoemd. Als je in één alinea drie clubs kunt opnoemen die Cartesius in hun naam dragen, dan speelt er wat. In deze voormalige industriële driehoek, begrensd door het spoor naar Amsterdam, de Cartesiusweg en het Amsterdam-Rijnkanaal, stonden vroeger de fabrieken van Werkspoor en Demka. Fabrieken waar de Nederlandse bruggen en onze rails werden geproduceerd. Sinds die fabrieken begin jaren tachtig hun deuren sloten, lag het gebied er wat verloren bij. In het Werkspoorgebied vind je tegenwoordig verhuisbedrijven, het gemeentelijke recycle-station en flink wat bedrijven die je kunnen helpen met allerlei klussen aan je auto. Het Cartesiusgebied is dus niet meteen een plek waar je creatieve bedrijvigheid van onderop verwacht, ook al zit de HKU er met een rij studio’s voor haar studenten. Het is te danken aan een ontwikkelvisie van de gemeente Utrecht uit maart 2012 dat er andersoortig leven in het gebied is gekomen.

In de ontwikkelvisie staat nadrukkelijk vermeld dat de creatieve bedrijvigheid die naar het gebied kwam [architectenbureau’s bijvoorbeeld] van de stad wilde weten wat het beleid zou worden. Een plek met creatieve bedrijvigheid was het antwoord. In de visie wordt het gebied straks gevoed door een geografisch centrale ligging en de komst van woningen in de Cartesiusdriehoek, de lap grond tussen de sporen en ten zuiden van de Cartesiusweg. De visie kwam uit in maart 2012 en niet geheel toevallig is dat ook het geboortejaar van de Vriendinnen van Cartesius. In de periode die nu weer schijnt af te lopen – die van de crisis in de bouw en het vastgoed – staken overal do-it-yourself stadsmakers, of, op zijn Utrechts, ruimtemakers de kop op.

veel initiatiefnemers hebben een moeizame verhouding met de top-down vormgevers van onze steden

Publicaties over deze spontane horizontale bottom-up initiatieven zijn al lang niet meer op de vingers van tien handen te tellen. In een van de betere publicaties over deze trend (of is het een aardverschuiving?) “Stedelingen veranderen de stad” betoogt Mariska van den Berg dat veel van de initiatiefnemers een moeizame verhouding hebben met de top-down vormgvers van onze steden. Dat geldt voor de Vriendinnen van Cartesius nu eens niet. Zij stellen zich solidair op met de ontwikkelvisie van de stad. In een vraaggesprek met Lara Simons doet zij uit de doeken hoe dat werkt. “Wij begonnen onze activiteiten omdat we de visie ondersteunden, maar tegelijkertijd ook bedachten dat beleid formuleren niet voldoende is. Je hebt ook handen nodig om dingen mogelijk te maken. Dus daar zijn wij in gesprongen. Het formeren van netwerken, waarbij we enerzijds de culturele partijen in de stad die op zoek zijn naar spannende, rauwe plekken ontvangen, of faciliteren en anderzijds de reeds bestaande instellingen in het Werkspoorgebied proberen duidelijk te maken dat ze hier op goud zitten.”

Dat klinkt als beleidstaal, maar er zijn een paar heel concrete zaken uit voortgekomen. De verschillen die culturele partijen in Utrecht nog wel eens tegenkomen in het grijze gebied tussen ontwikkelvisies en reëel bestaande bestemmingsplannen werpen vaak een drempel op voor uitvoering, of nog erger, frustreren de enthousiastelingen. “In die zin zijn we ook een communicatiekanaal voor de stad. We maken duidelijk dat er een schemergebied bestaat en soms kunnen we een plan een zetje geven.” Maar liever laten de Vriendinnen de verschillende partijen elkaar vinden, zonder tussenkomst. Daartoe is de website www.playgroundcartesius.nl in het leven geroepen. “Dat is een koppelstuk tussen vastgoedeigenaren en zoekenden.”

Ook in het Cartesiusgebied vervullen de Vriendinnen een brugfunctie. Zo was de Bedrijvenkring Cartesius wel betrokken bij de ontwikkelvisie, maar hadden ze “niet precies door wat dat voor hen zou betekenen.” Nu er steeds meer creativiteit naar het gebied komt, leggen de Vriendinnen uit dat die nieuwkomers ondernemers zijn en dat samenwerking tussen verschillende partijen dus helemaal niet zo raar is. De al eerder gememoreerde Cartesiustafel biedt ruimte voor kennismaking tussen al die verschillende partijen. Lara noemt Autobahn, Cartesius Museum, Containertuinen, Expodium, Fonkeling en LunaWorx als voorbeelden van de creatieve sector die hun weg naar Cartesius hebben gevonden en op verschillende momenten samenwerken met lokale bedrijven. “Dat was zo bij de Dag van de Architectuur in 2012, bij The Feast en bij het personeelsfeest van bol.com. Dat zijn dan voorbeelden die even zichtbaar zijn, want zoals het gaat met veel transformaties: de placemaking gaat vooruit op de daadwerkelijke fysieke veranderingen in het gebied. Bijvoorbeeld ook doordat de deelnemers aan de tafel zelf geen panden in bezit hebben. Eén van de momenten waarop wel heel duidelijk zichtbaar werd wat er allemaal in het Cartesiusgebied aanwezig is, was het Dorpsplein dat we anderhalf jaar geleden openden. Daar kan iedereen zich aan de buitenwereld tonen en wordt ontmoeting gestimuleerd. Ook de aankomende Culturele Zondag en de Dag van de Architectuur bieden daar weer kansen toe.”

Of het nu door de bemoeienis van de genoemde creatieve partijen komt of niet, duidelijk is wel dat er veranderingen plaatsvinden in het gebied. Vanuit de gemeente vond een open call Vlampijpzone plaats, en de monumentale Werkspoorkathedraal is onlangs verkocht. “Die koper heeft nu aan ons, de Vriendinnen van Cartesius, en LunaWorx gevraagd of wij de loketfunctie willen vervullen voor tijdelijke activiteiten in de ontzettend grote hal.” Zo komen steeds nieuwe verbanden tussen de bottom up initiatieven van de afgelopen jaren en de traditionele spelers in gebiedsontwikkeling tot stand.

werkspoor
cartesius
cartesius
Cartesius

De gemeente speelt daar een eigen rol in. “Die doet ontzettend haar best, maar moet ook nog wennen aan haar nieuwe rol. Niet meer aansturend optreden, maar co-creërend meespelen met een veelheid aan actieve spelers.” De Vriendinnen van Cartesius zijn ondertekenaars van het manifest ‘Utrechts Verbond’ en daarmee een van de partijen die Utrecht de aankomende jaren wil helpen vormgeven. Dat er mogelijkheden zijn, blijkt ook uit acties van het nieuwe Utrechtse college. “De nieuwe wethouder Ruimtelijke Ordening zocht op twitter meteen contact om een afspraak en rondleiding te regelen en eerder al deed de nieuw aangetreden burgemeester dat.”

leren omgaan met systeemtraagheid

De samenwerking tussen verschillende spelers krijgt zo al doende vorm. Waarbij de voorheen sturende overheid aan het leren is dat zij niet alles kan sturen. En waarbij de nieuwe stadsinitiatieven leren omgaan met systeemtraagheid. Spannend is dan ook de vraag naar het toekomstbeeld van Lara over het Cartesiusgebied. Waar lijkt die wel op die van de stad en waar niet? “Onze droom – die we delen met alle partijen aan de Cartesiustafel – is dat Cartesius straks een levend gebied is. Een hoek in de stad waar ouderwetse ambachten, nieuwe cultuur en creatieve horeca elkaar versterken. Waar klimaatneutraal gebouwd wordt, maar waar karakteristieke panden behouden blijven. Waar geen toestemming wordt gegeven om de hoogte in te bouwen en geen verdichtingsopdracht wordt gepland. Dat gaat namelijk ten koste van het rauwe randje dat we nu juist kenbaar willen maken, zodat we het kunnen behouden.”